BIJEENKOMSTEN KONINKLIJK GENOOTSCHAP PHYSICA

Elke eerste maandag van de maanden oktober tot en met april organiseert het Genootschap een lezing op wetenschappelijk niveau.  De lezingen vinden steeds plaats in het Wijkcentrum "Thuis in Overdie", Van Maerlantstraat 8-10, 1813 BH Alkmaar.

 

Op 4 april 2016 sprak:

Prof. dr. W.J.M. (Pim) Levelt

emeritus directeur van het Max-Planck-Institut für Psycholinguistik in Nijmegen

over:

De tijd benoemen, een model voor het spreekproces

De psycholinguïstiek of taalpsychologie onderzoekt hoe wij spreken en taal verstaan, hoe kinderen die vaardigheden verwerven en hoe onze hersenen dat alles mogelijk maken. Na enkele inleidende woorden over deze interdiscipline, bespreek ik hoe wij sinds veertig jaar experimenteel onderzoeken hoe wij gedachten omzetten in gesproken uitingen. Dat doen we steeds door een beperkt, maar voldoende rijk domein van uitingen te kiezen. De proefpersoon produceert dan vrij, spontaan en zonder dwang precies de uiting die we willen horen. Het benoemen van kloktijden, zoals tien voor zeven, is zo'n domein. Het is een goed model voor het onderzoek van meerwoord-uitingen. We hebben allen een kloktijdgrammatica in ons hoofd die bepaalt wat we gaan zeggen bij een bepaalde wijzerstand. Het mentale proces dat zich daarbij afspeelt kunnen we ontrafelen door de benoemingslatentie te meten en door te registreren hoe proefpersonen hun blik over de wijzerplaat of over de cijfers van een cijferklok laten glijden. Twee processen blijken daarbij een centrale rol te spelen: Thinking-for-speaking berekent de getalnamen die je voor de uiting nodig hebt en perceiving-for-speaking bepaalt de volgorde waarin je blik en dus je aandacht over het display glijdt. Verrassenderwijze wordt die volgorde bepaald door de syntaxis van de tijdsaanduiding. 

Pim Levelt is emeritus directeur van het Max-Planck-Institut für Psycholinguistik in Nijmegen, dat hij in 1980 oprichtte. Hij studeerde experimentele psychologie in Leiden en promoveerde daar in 1965. Hij was postdoc bij George Miller op Harvard University, vervolgens visiting professor aan de University of Illinois. Terug in Nederland werd hij lector, later hoogleraar psychologische functieleer en psycholinguistiek in Groningen. Het academiejaar '71/'72 bracht hij door als Scientific Member van het Institute for Advanced Study in Princeton, waarna zijn hoogleraarsbenoeming in Nijmegen volgde. Daar begonnen in 1976 de voorbereidingen voor de oprichting van het Max Planck Instituut. Levelt publiceerde onder andere On binocular rivalry (1965, 1968), Formal grammars in linguistics and psycholinguistics (1974, 2008), Speaking: From intention to articulation (1989) en A history of psycholinguistics - The pre-Chomskyan era (2013, 2014). Hij was president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (2002-2005) en is lid van een aantal andere academies, waaronder de National Academy of Sciences. Hij ontving vier eredoctoraten en is lid van de Duitse Orden pour le mérite.